Tendota, Teko, Teko Ha’ã: organização política tradicional Guarani é a figura de capitão?

Abstract

koa ko tembiapo omoñe’e mbaechapa teko, tekorã ñembokatu ha avei pe tekorã karai poguasu kuera oipotava ojejapo pe tekoha oñemongora akuepe herava Pirajui. Pea pe tekoha opyta monbyry’i karai kuera oikohagui hera upéa Paranhos-MS pe. Ñanemandua avei SPI kuera omongora raka’e pe tekoha Pirajui ava kuéra pe oñembyatypa hãguã. Ha upecha oikova ambue teko harupi gua, mbaretépe oñemondopa chupe kuéra péa pe tekoha pe umi karai omongorapa haguepe ha “Omba’apova kuera ava rehe oñangarekoa” (Serviço de Proteção aos Indíos/SPI) ko’ãva pea ojapo akue. Uperupive umi karai omondoho ava kueragui kuaapy opaichagua, teko, tekorã rehegua. Upecha rupive ava kuera ndojohecha porã veipa. Ha’e kuera kuri hekoha rupi oreko mbaechapa heko, hekorã ha’e kuera haichaite. Ha pe tekoha karai kuéra omongora akuepe, umi karai oiporavo ha omoĩ tendota rã ha opamba’e oikova, oikotava omonbeu hagua chupe kuera, ha ha’e tembiapo karai kuerape ojapo heiva guive. Ko tembiapo ojejapo haguã oñema’ẽ ambue rembiapo kue rehe, ava ha karai ojapo akue rehe, ha avei jehesamondo, jepyamongueta, ñema’ẽ mba’echapa ava kuera ojevypa jey tamoim ha ijaryi reko haguerupi, ha avei umi heta arama oikova, ndie, ha avei umi tendotarõ oikova, há avei oikoma vaekue.